Nadmierna masa ciała a estrogeny

Nadmierna masa ciała a estrogeny — dlaczego tłuszcz zwiększa ryzyko raka?

Nadwaga i otyłość coraz częściej określane są nie tylko jako problem metaboliczny, ale również jako jeden z najważniejszych czynników zwiększających ryzyko rozwoju nowotworów. Według danych epidemiologicznych otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem co najmniej 13 typów nowotworów, w tym raka piersi po menopauzie, raka endometrium, jelita grubego, jajnika czy trzustki.

Choć wiele osób nadal postrzega tkankę tłuszczową jedynie jako „magazyn energii”, współczesna medycyna wie, że jest ona aktywnym narządem hormonalnym i immunologicznym. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej wpływa na gospodarkę hormonalną, przewlekły stan zapalny, poziom insuliny oraz funkcjonowanie układu odpornościowego. Szczególnie ważną rolę odgrywają tutaj estrogeny.

To właśnie dlatego otyłość może zwiększać ryzyko nowotworów hormonozależnych — zwłaszcza u kobiet po menopauzie.

Tkanka tłuszczowa to aktywny narząd hormonalny

Przez wiele lat tkankę tłuszczową traktowano wyłącznie jako bierny magazyn kalorii. Dziś wiadomo, że adipocyty, czyli komórki tłuszczowe, produkują liczne substancje biologicznie aktywne:

• cytokiny prozapalne,
• leptynę,
• adiponektynę,
• czynniki wzrostowe,
• oraz estrogeny.

Im większa ilość tkanki tłuszczowej, tym silniejsza aktywność hormonalna i zapalna organizmu. Szczególne znaczenie ma tłuszcz trzewny, gromadzący się wokół narządów wewnętrznych, który wykazuje wyjątkowo wysoką aktywność metaboliczną.

Nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do przewlekłego, niskiego stanu zapalnego. Organizm osoby z otyłością funkcjonuje w środowisku ciągłej aktywacji immunologicznej, co sprzyja uszkodzeniom DNA, stresowi oksydacyjnemu i zaburzeniom mechanizmów kontrolujących namnażanie komórek.

Jak tłuszcz zwiększa poziom estrogenów?

Aromataza — kluczowy enzym

Jednym z najważniejszych mechanizmów jest aktywność enzymu aromatazy. Aromataza odpowiada za przekształcanie androgenów w estrogeny. Znajduje się między innymi właśnie w tkance tłuszczowej.

Im więcej tkanki tłuszczowej posiada organizm, tym większa aktywność aromatazy i wyższa produkcja estrogenów.

Ma to ogromne znaczenie szczególnie po menopauzie. U kobiet przed menopauzą głównym źródłem estrogenów są jajniki. Natomiast po menopauzie to właśnie tkanka tłuszczowa staje się jednym z głównych miejsc produkcji estrogenów.

W praktyce oznacza to, że kobieta z otyłością po menopauzie może mieć znacznie wyższy poziom estrogenów niż kobieta z prawidłową masą ciała.

Dlaczego estrogeny mogą zwiększać ryzyko raka?

Estrogeny są hormonami niezbędnymi dla organizmu, jednak ich nadmierna ilość może stymulować namnażanie komórek w tkankach hormonowrażliwych.

Najsilniejszy związek obserwuje się w przypadku:

• raka piersi hormonozależnego,
• raka endometrium,
• raka jajnika.

Komórki wielu nowotworów posiadają receptory estrogenowe. Oznacza to, że estrogen może działać jak „sygnał wzrostu” dla komórek nowotworowych. Długotrwała ekspozycja na wysokie stężenia estrogenów zwiększa ryzyko mutacji i niekontrolowanych podziałów komórkowych.

Badania wskazują, że u kobiet po menopauzie z wyższym BMI ryzyko raka piersi estrogenozależnego jest istotnie większe niż u kobiet z prawidłową masą ciała.

Otyłość to nie tylko estrogeny

Choć estrogeny odgrywają bardzo ważną rolę, mechanizm powiązania otyłości z nowotworami jest znacznie bardziej złożony.

Przewlekły stan zapalny

Tkanka tłuszczowa produkuje cytokiny prozapalne, takie jak TNF-alfa czy IL-6. Przewlekły stan zapalny:

• nasila stres oksydacyjny,
• uszkadza DNA,
• zaburza procesy naprawcze komórek,
• tworzy środowisko sprzyjające nowotworzeniu.

Hiperinsulinemia i IGF-1

Osoby z nadmierną masą ciała często mają podwyższony poziom insuliny i insulinooporność. Wysokie stężenie insuliny oraz insulinopodobnego czynnika wzrostu IGF-1 może pobudzać proliferację komórek nowotworowych i hamować apoptozę, czyli naturalną śmierć uszkodzonych komórek.

Leptyna i adipokiny

Tkanka tłuszczowa wydziela leptynę — hormon regulujący apetyt. U osób z otyłością poziom leptyny jest przewlekle podwyższony. Coraz więcej badań sugeruje, że leptyna może:

• wspierać angiogenezę,
• nasilać stan zapalny,
• promować rozwój komórek nowotworowych.

Jednocześnie spada poziom adiponektyny — substancji działającej przeciwzapalnie i ochronnie metabolicznie.

Rak piersi i otyłość — szczególnie silny związek

Najlepiej udokumentowany związek między estrogenami, tkanką tłuszczową a nowotworami dotyczy raka piersi po menopauzie.

Badania pokazują, że:

• otyłość zwiększa ryzyko raka piersi estrogenozależnego,
• wyższy poziom estrogenów pochodzących z tkanki tłuszczowej odgrywa w tym procesie kluczową rolę,
• otyłość może wpływać również na gorsze rokowanie i wyższe ryzyko nawrotu choroby.

W tkance tłuszczowej piersi osób z otyłością obserwuje się zwiększoną aktywność zapalną, większą aktywność aromatazy oraz zmiany środowiska metabolicznego sprzyjające rozwojowi nowotworu.

Czy redukcja masy ciała zmniejsza ryzyko?

Coraz więcej danych sugeruje, że poprawa składu ciała, redukcja tłuszczu trzewnego i zwiększenie aktywności fizycznej mogą zmniejszać ryzyko nowotworów związanych z otyłością.

Korzyści wynikają między innymi z:

• obniżenia poziomu estrogenów,
• poprawy wrażliwości insulinowej,
• zmniejszenia stanu zapalnego,
• poprawy funkcjonowania układu odpornościowego.

Nie chodzi jednak o restrykcyjne diety czy szybką utratę masy ciała. Największe znaczenie ma długofalowa poprawa stylu życia i zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej trzewnej.

Jak dietetyk kliniczny pomaga zmniejszyć ryzyko?

Dietetyk kliniczny nie skupia się wyłącznie na „odchudzaniu”. Celem terapii jest poprawa zdrowia metabolicznego i hormonalnego organizmu.

W praktyce współpraca obejmuje:

• analizę składu ciała,
• ocenę ryzyka metabolicznego,
• poprawę jakości diety,
• wsparcie gospodarki hormonalnej,
• zmniejszenie stanu zapalnego,
• pracę nad trwałymi nawykami żywieniowymi.

Szczególne znaczenie ma dieta przeciwzapalna bogata w:

• warzywa,
• błonnik,
• produkty pełnoziarniste,
• zdrowe tłuszcze,
• źródła polifenoli.

Ważna jest również aktywność fizyczna, sen oraz redukcja przewlekłego stresu, które wpływają na gospodarkę hormonalną i metabolizm.

Podsumowanie

Tkanka tłuszczowa nie jest biernym magazynem energii. To aktywny narząd hormonalny, który może wpływać na poziom estrogenów, stan zapalny oraz środowisko metaboliczne organizmu.

Nadmierna masa ciała zwiększa ryzyko wielu nowotworów, szczególnie hormonozależnych, między innymi poprzez:

• zwiększoną produkcję estrogenów,
• przewlekły stan zapalny,
• hiperinsulinemię,
• zaburzenia pracy adipokin.

Dobra wiadomość jest taka, że wiele z tych mechanizmów można modyfikować poprzez styl życia. Odpowiednio prowadzona dietoterapia i poprawa składu ciała stanowią realny element profilaktyki nowotworowej.

Chcesz poprawić zdrowie metaboliczne, zmniejszyć stan zapalny i zadbać o profilaktykę nowotworową?
Umów konsultację z dietetykiem klinicznym i otrzymaj indywidualny plan żywieniowy dopasowany do Twojej gospodarki hormonalnej i potrzeb organizmu.

Bibliografia

1. Rubinstein MM, Brown KA, Iyengar NM. Targeting obesity-related dysfunction in hormonally driven cancers. Br J Cancer. 2021.
2. Brown KA. Metabolic pathways in obesity-related breast cancer. Nat Rev Endocrinol. 2021.
3. Bhardwaj P, Brown KA. Obese Adipose Tissue as a Driver of Breast Cancer Growth and Development. Front Oncol. 2021.
4. Dumas JF, Brisson L. Interaction between adipose tissue and cancer cells: role for cancer progression. Cancer Metastasis Rev. 2021.
5. Harris BHL et al. Obesity: a perfect storm for carcinogenesis. Cancer Metastasis Rev. 2022

Autorka: Marta Woźniak, dietetyk kliniczny, psychodietetyk