Dieta przy stłuszczeniu wątroby

Dieta przy stłuszczeniu wątroby – jakie produkty pomogą Ci ją odciążyć?

Uwaga: w aktualnym nazewnictwie coraz częściej używa się określenia MASLD (metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease), które zastąpiło termin NAFLD. W artykule stosuję oba określenia, ponieważ „NAFLD” nadal jest obecne w wielu publikacjach i wynikach badań.

Stłuszczenie wątroby przez lata kojarzyło się przede wszystkim z nadmiernym spożyciem alkoholu. Dzisiaj wiemy jednak, że odkładanie się tłuszczu w komórkach wątroby bardzo często ma związek z zaburzeniami metabolicznymi, nadmierną masą ciała, insulinoopornością, cukrzycą typu 2 czy nieprawidłowym profilem lipidowym.

Co ważne, stłuszczenie wątroby może występować również u osoby, która nie ma otyłości. Współczesne dane pokazują, że istotną rolę odgrywa nie tylko masa ciała, ale również rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, zdrowie metaboliczne, sposób żywienia, aktywność fizyczna oraz predyspozycje indywidualne.

Dlatego dieta przy stłuszczeniu wątroby nie powinna być rozumiana jako krótkotrwała „dieta na oczyszczenie wątroby”. Jej celem jest zmniejszenie ilości tłuszczu odkładanego w wątrobie, poprawa wrażliwości insulinowej, wsparcie prawidłowej masy ciała i ograniczenie ryzyka progresji choroby.

Stłuszczenie wątroby – dlaczego jest tak częste?

MASLD jest obecnie jednym z najczęstszych przewlekłych schorzeń wątroby na świecie. Szacuje się, że dotyczy około 25% dorosłej populacji globalnej.

W przypadku Polski również obserwuje się znaczące obciążenie chorobą. Nie ma jednak wystarczająco mocnych, reprezentatywnych danych, aby bez zastrzeżeń stwierdzić, że „ponad 25% wszystkich dorosłych Polaków ma NAFLD”. Tę często powtarzaną wartość lepiej traktować jako przybliżenie wynikające z danych europejskich i światowych, a nie precyzyjne badanie populacyjne Polski.

W polskim badaniu obejmującym pacjentów z rozpoznanym NAFLD aż 80,8% osób miało nadwagę lub otyłość, a prawie połowa spełniała kryteria zespołu metabolicznego. Często współwystępowały również nadciśnienie, cukrzyca typu 2 oraz zaburzenia lipidowe.

Nie jest więc przypadkiem, że stłuszczenie wątroby bardzo często pojawia się w podobnym kontekście co:

• nadmierna masa ciała,
• zwiększony obwód talii,
• insulinooporność,
• podwyższone stężenie triglicerydów,
• cukrzyca typu 2,
• nadciśnienie tętnicze,
• mała aktywność fizyczna.

Jednocześnie sama obecność tłuszczu w wątrobie nie oznacza jeszcze marskości ani niewydolności tego narządu. Choroba może jednak u części pacjentów progresować od prostego stłuszczenia do zapalenia, włóknienia, marskości, a w zaawansowanych przypadkach zwiększać ryzyko raka wątrobowokomórkowego.

Dlatego rozpoznanie stłuszczenia jest sygnałem, którego nie warto ignorować.

Co właściwie dzieje się w stłuszczonej wątrobie?

Wątroba pełni ogromną liczbę funkcji. Bierze udział m.in. w metabolizmie tłuszczów i węglowodanów, magazynowaniu substancji odżywczych, produkcji białek oraz procesach detoksykacyjnych.

W przypadku MASLD dochodzi do nadmiernego gromadzenia się tłuszczu w hepatocytach. Jednym z mechanizmów jest zwiększony napływ kwasów tłuszczowych do wątroby oraz nasilona produkcja tłuszczu w samym narządzie.

Duże znaczenie ma tutaj insulinooporność. Kiedy tkanki gorzej reagują na insulinę, metabolizm kwasów tłuszczowych ulega zaburzeniu, a wątroba może otrzymywać większą ilość wolnych kwasów tłuszczowych.

Jednocześnie nadmiar energii w diecie, szczególnie przy małej aktywności fizycznej, sprzyja magazynowaniu energii w postaci tłuszczu.

Nie oznacza to jednak, że za stłuszczenie odpowiada jeden konkretny produkt.

Największe znaczenie ma całokształt stylu życia.

Dlatego dieta powinna być traktowana jako część szerszej strategii obejmującej również aktywność fizyczną, sen, masę ciała oraz leczenie współistniejących zaburzeń metabolicznych. Aktualne wytyczne EASL-EASD-EASO właśnie takie kompleksowe podejście wskazują jako podstawę postępowania.

Czy można „odtłuścić” wątrobę dietą?

Tak – i jest to jeden z najważniejszych powodów, dla których odpowiednio dobrane żywienie ma tak duże znaczenie.

Jednym z najlepiej udokumentowanych elementów terapii jest redukcja nadmiernej masy ciała u osób, u których występuje nadwaga lub otyłość.

Nie chodzi jednak o gwałtowne głodówki.

Badania pokazują, że interwencje żywieniowe prowadzące do redukcji masy ciała mogą poprawiać aktywność enzymów wątrobowych, zawartość tłuszczu w wątrobie oraz niektóre parametry związane z włóknieniem. Metaanaliza badań interwencyjnych wykazała korzystne efekty zarówno strategii opartych na ograniczeniu energii, jak i diety śródziemnomorskiej. Co istotne, większy stopień ograniczenia energii był związany z większymi korzyściami w zakresie masy ciała i części parametrów wątrobowych.

W praktyce nie oznacza to jednak, że im mniej kalorii, tym lepiej.

Bardzo restrykcyjna dieta może być trudna do utrzymania, powodować głód, zmęczenie, utratę masy mięśniowej i szybki powrót do wcześniejszego sposobu żywienia.

Dlatego celem jest realistyczny deficyt energetyczny, jeśli jest potrzebny, a następnie jego utrzymanie przez dłuższy czas.

Dieta śródziemnomorska – jeden z najlepiej przebadanych modeli żywienia

Jeśli mielibyśmy wskazać jeden sposób żywienia, który szczególnie dobrze pasuje do współczesnego podejścia do MASLD, byłaby to dieta śródziemnomorska.

Nie dlatego, że istnieje jeden „magiczny” produkt charakterystyczny dla tego modelu żywienia, ale dlatego, że dieta śródziemnomorska tworzy cały korzystny wzorzec żywieniowy.

Jej podstawę stanowią warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy, nasiona, oliwa z oliwek i ryby. Jednocześnie ogranicza się udział produktów wysokoprzetworzonych, nadmiaru cukrów dodanych i niekorzystnych źródeł tłuszczu.

Metaanalizy randomizowanych badań klinicznych wskazują, że dieta śródziemnomorska może poprawiać m.in. wskaźnik stłuszczenia wątroby oraz insulinooporność.

Inna metaanaliza obejmująca 26 badań i ponad 3000 uczestników wykazała, że interwencje dietetyczne prowadziły m.in. do obniżenia ALT, AST, wskaźnika stłuszczenia wątroby oraz parametrów związanych ze sztywnością wątroby. Korzystne efekty obserwowano zarówno przy ograniczeniu kalorii, jak i przy stosowaniu diety śródziemnomorskiej.

Co ważne, nie oznacza to, że dieta śródziemnomorska jest jedyną możliwą opcją. Badania porównujące diety niskotłuszczowe i niskowęglowodanowe nie wskazują jednoznacznie, że jeden rozkład makroskładników jest najlepszy dla każdego pacjenta. Istotne jest przede wszystkim osiągnięcie odpowiedniej jakości diety i – jeśli jest wskazana – redukcja nadmiernej podaży energii.

Jakie produkty warto włączyć do diety?

Warzywa – podstawa codziennego jadłospisu

Warzywa powinny być jednym z fundamentów diety przy stłuszczeniu wątroby.

Dostarczają błonnika, witamin, składników mineralnych i licznych związków bioaktywnych. Jednocześnie zwykle mają stosunkowo niską gęstość energetyczną, dlatego mogą ułatwiać kontrolowanie podaży kalorii.

Warto korzystać z różnorodnych warzyw: zielonych liściastych, pomidorów, papryki, cukinii, brokułów, kalafiora, marchewki, buraków czy warzyw strączkowych.

Nie chodzi o znalezienie jednego „najlepszego warzywa na wątrobę”.

Liczy się różnorodność i regularność.

Owoce – nie trzeba ich eliminować

Jednym z częstszych mitów dotyczących stłuszczenia wątroby jest przekonanie, że skoro fruktoza może uczestniczyć w procesach związanych z lipogenezą wątrobową, należy wykluczyć owoce.

To zbyt duże uproszczenie.

Całe owoce dostarczają błonnika, wody, witamin i polifenoli. Nie należy ich utożsamiać z napojami słodzonymi czy dużą ilością cukrów dodanych.

Znacznie większą uwagę warto zwrócić na soki owocowe, napoje słodzone, energetyki, słodkie kawy i inne płynne źródła cukru.

W przypadku diety przy MASLD bardziej praktyczne jest więc ograniczenie słodzonych napojów niż eliminowanie jabłek, jagód czy pomarańczy.

Produkty pełnoziarniste i błonnik

Płatki owsiane, pełnoziarniste pieczywo, grube kasze, brązowy ryż czy pełnoziarniste makarony mogą stanowić wartościową część jadłospisu.

Ich zaletą jest większa zawartość błonnika oraz mniejszy stopień przetworzenia w porównaniu z wieloma produktami rafinowanymi.

Błonnik może również pomagać w zwiększeniu sytości, co jest szczególnie istotne podczas redukcji masy ciała.

Nie oznacza to jednak, że osoba z MASLD musi całkowicie wyeliminować biały ryż czy jasne pieczywo. W dietetyce klinicznej znacznie ważniejszy jest cały wzorzec żywienia niż pojedynczy produkt.

Ryby i kwasy tłuszczowe omega-3

Ryby, szczególnie tłuste gatunki morskie, dostarczają długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3.

Warto więc regularnie uwzględniać w diecie m.in. łososia, sardynki, śledzia czy makrelę.

Nie należy jednak automatycznie traktować suplementów omega-3 jako leczenia stłuszczenia wątroby. Ich zastosowanie powinno uwzględniać cały profil metaboliczny pacjenta, w tym stężenie triglicerydów i wskazania kliniczne.

Orzechy – mała porcja, duża wartość odżywcza

Orzechy dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych, błonnika, białka oraz licznych związków bioaktywnych.

Metaanaliza badań obserwacyjnych z 2023 roku wskazała na związek spożywania orzechów z niższym ryzykiem NAFLD, chociaż ze względu na charakter dostępnych badań nie można na tej podstawie udowodnić związku przyczynowo-skutkowego.

W praktyce warto pamiętać o jednej rzeczy: orzechy są bardzo wartościowe, ale również energetyczne.

Dlatego garść orzechów może być świetnym elementem jadłospisu, natomiast jedzenie ich bez ograniczeń nie będzie korzystne dla osoby, która próbuje uzyskać deficyt energetyczny.

Oliwa z oliwek zamiast „beztłuszczowej” diety

Przy stłuszczeniu wątroby często pojawia się błędne przekonanie, że należy maksymalnie ograniczyć wszystkie tłuszcze.

Nie jest to konieczne.

Znacznie ważniejsza jest jakość tłuszczu.

Oliwa z oliwek, orzechy, nasiona, awokado czy ryby dostarczają głównie nienasyconych kwasów tłuszczowych i dobrze wpisują się w model diety śródziemnomorskiej.

Dlatego zamiast skupiać się na eliminacji wszystkich tłuszczów, warto zastępować część produktów bogatych w tłuszcze nasycone ich korzystniejszymi odpowiednikami.

A co z kawą?

To jedna z ciekawszych kwestii.

Kawa nie jest „lekiem na stłuszczenie wątroby”, ale obserwacje naukowe wskazują na potencjalnie korzystny związek jej spożycia z przebiegiem przewlekłych chorób wątroby.

Metaanaliza opublikowana w 2021 roku wykazała, że spożywanie kawy było związane z niższym ryzykiem istotnego włóknienia u osób z NAFLD, choć nie wykazano jednoznacznego związku z częstością występowania samego NAFLD.

Jeszcze inna metaanaliza obejmująca osoby z NAFLD wykazała związek spożywania kawy z mniejszym ryzykiem włóknienia.

Warto jednak zachować zdrowy rozsądek. Nie ma potrzeby zaczynania picia kawy wyłącznie po to, aby „leczyć wątrobę”. Jeśli jednak kawa jest dobrze tolerowana, może być elementem zdrowego sposobu żywienia.

Najlepiej wybierać kawę bez dużej ilości cukru, syropów i wysokokalorycznych dodatków.

Co warto ograniczyć?

Dieta przy stłuszczeniu wątroby nie powinna opierać się wyłącznie na liście produktów „dozwolonych”. Równie ważne jest ograniczenie tych elementów jadłospisu, które mogą utrudniać poprawę metaboliczną.

Szczególną uwagę warto zwrócić na:

• napoje słodzone i duże ilości cukrów dodanych – zwłaszcza gdy regularnie pojawiają się w diecie;
• produkty wysokoprzetworzone – słone przekąski, słodycze, fast food, gotowe dania i produkty o wysokiej gęstości energetycznej;
• nadmiar tłuszczów nasyconych – przede wszystkim gdy zastępują źródła tłuszczów nienasyconych;
• nadmiar kalorii – szczególnie gdy prowadzi do zwiększania masy ciała;
• alkohol – jego spożycie należy omówić indywidualnie z lekarzem, szczególnie w przypadku istniejącej choroby wątroby.

Warto przy tym podkreślić, że nie chodzi o stworzenie kolejnej listy zakazów.

Nie trzeba jeść idealnie, aby poprawić stan metaboliczny.

Znacznie ważniejsze jest to, co znajduje się w diecie regularnie.

Alkohol a stłuszczenie wątroby

W przypadku rozpoznanej choroby stłuszczeniowej wątroby kwestia alkoholu wymaga szczególnej ostrożności.

Aktualne wytyczne zalecają ograniczanie spożycia alkoholu, ponieważ może on dodatkowo obciążać wątrobę i komplikować ocenę przyczyn oraz przebiegu choroby.

Nie warto więc traktować alkoholu jako elementu „zdrowej diety”, nawet jeśli jego ilość wydaje się niewielka.

W przypadku bardziej zaawansowanej choroby, włóknienia lub innych nieprawidłowości lekarz może zalecić całkowitą abstynencję.

Czy trzeba schudnąć, jeśli mam prawidłową masę ciała?

Nie zawsze stłuszczenie wątroby występuje u osoby z nadwagą lub otyłością.

Istnieje również tzw. lean MASLD, czyli stłuszczeniowa choroba wątroby u osób bez otyłości.

Nowsze polskie dane z rejestru pacjentów poddawanych operacjom z powodu kamicy żółciowej wykazały MASLD u 24,2% badanych, a postać „lean” stanowiła 11,3% przypadków MASLD. Związane z nią były m.in. zaburzenia lipidowe, cukrzyca lub stan przedcukrzycowy oraz nadciśnienie.

Dlatego osoba szczupła również może wymagać pracy nad dietą, aktywnością fizyczną i zdrowiem metabolicznym.

W takiej sytuacji celem nie musi być redukcja masy ciała. 

Znacznie ważniejsze może być poprawienie jakości diety, zwiększenie aktywności fizycznej, poprawa wrażliwości insulinowej i kontrola chorób współistniejących.

Ruch jest równie ważny jak dieta

Nie można mówić o leczeniu MASLD wyłącznie przez pryzmat jedzenia.

Aktywność fizyczna jest jednym z podstawowych elementów postępowania.

Co ważne, korzystne efekty aktywności fizycznej nie muszą być uzależnione wyłącznie od spadku masy ciała.

Regularny wysiłek może poprawiać wrażliwość insulinową i metabolizm oraz wpływać na zawartość tłuszczu w wątrobie.

Dlatego idealny plan powinien łączyć odpowiednio dobrane żywienie z regularną aktywnością fizyczną. Aktualne wytyczne jednoznacznie uwzględniają oba te elementy w podstawowym postępowaniu przy MASLD.

Czy „detoks wątroby” ma sens?

To jeden z najczęstszych mitów.

Wątroba nie potrzebuje kilkudniowego detoksu z soków, głodówki czy specjalnego preparatu oczyszczającego.

Nie istnieje produkt, który w kilka dni „wypłucze tłuszcz z wątroby”.

Jeżeli chcemy poprawić stan wątroby, zdecydowanie bardziej skuteczne będzie wprowadzenie zmian, które można utrzymać przez miesiące i lata: poprawa jakości diety, kontrola podaży energii, redukcja nadmiernej masy ciała, aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu oraz odpowiednie leczenie chorób współistniejących.

Najlepszym „detoksem” jest konsekwentny styl życia, a nie tygodniowa kuracja.

Jak wygląda praktyczna dieta przy stłuszczeniu wątroby?

Nie ma jednego jadłospisu odpowiedniego dla wszystkich pacjentów.

Przykładowy dzień może jednak wyglądać następująco:

• Śniadanie: owsianka z jogurtem naturalnym, borówkami, orzechami i nasionami.
• Obiad: pieczony łosoś, kasza gryczana, duża porcja warzyw i oliwa z oliwek.
• Kolacja: pełnoziarniste pieczywo, pasta z twarogu lub hummusu, pomidor, ogórek i papryka.
• Przekąska: owoc i niewielka porcja orzechów.

Nie chodzi oczywiście o to, aby każdy pacjent jadł dokładnie taki zestaw.

Jedna osoba będzie potrzebowała większej podaży energii, inna redukcji kalorii. U jednego pacjenta konieczne będzie ograniczenie określonych produktów z powodu chorób przewodu pokarmowego, a u innego priorytetem będzie kontrola glikemii.

Dieta przy stłuszczeniu wątroby powinna być dopasowana do człowieka, a nie człowiek do gotowej diety.

Jakie badania warto omówić z lekarzem?

Samo stwierdzenie stłuszczenia wątroby nie zawsze mówi, jak zaawansowana jest choroba.

W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić m.in. oznaczenie:

• ALT,
• AST,
• GGTP,
• bilirubiny,
• glukozy i/lub HbA1c,
• lipidogramu,
• morfologii.

Istotne może być również oszacowanie ryzyka włóknienia.

Aktualne wytyczne zalecają wykorzystanie nieinwazyjnych metod oceny włóknienia, m.in. FIB-4, a w razie potrzeby dalszą ocenę za pomocą elastografii lub innych metod obrazowych. Szczególnie ważne jest to u osób z cukrzycą typu 2, otyłością i dodatkowymi czynnikami ryzyka.

Warto pamiętać, że prawidłowe ALT nie wyklucza stłuszczenia ani bardziej zaawansowanej choroby. Dlatego wyniki badań zawsze powinny być interpretowane w szerszym kontekście klinicznym.

Rola dietetyka klinicznego w stłuszczeniu wątroby

Wizyta u dietetyka klinicznego nie powinna polegać wyłącznie na otrzymaniu kartki z listą produktów.

Najważniejsza jest analiza całego obrazu.

Dietetyk może przeanalizować dotychczasowy sposób żywienia, podaż energii, białka, tłuszczów i węglowodanów, ilość błonnika, spożycie alkoholu, słodzonych napojów i produktów wysokoprzetworzonych.

Ważne jest również uwzględnienie chorób współistniejących – szczególnie insulinooporności, cukrzycy typu 2, dyslipidemii, nadciśnienia czy otyłości.

Dzięki temu plan żywieniowy może być jednocześnie ukierunkowany na wątrobę i cały profil metaboliczny pacjenta.

W przypadku osoby z nadmierną masą ciała można zaplanować redukcję energii w sposób, który minimalizuje ryzyko utraty masy mięśniowej i zwiększa szanse na długoterminowe utrzymanie efektu.

W przypadku osoby szczupłej priorytet może być zupełnie inny.

To właśnie jest istotą dietetyki klinicznej – nie leczenie wyniku USG samym jadłospisem, ale praca nad przyczynami i czynnikami ryzyka.

Podsumowanie – co naprawdę pomaga w stłuszczeniu wątroby?

Nie istnieje jeden produkt, który „oczyści” wątrobę.

Nie trzeba też przechodzić na bardzo restrykcyjną dietę ani eliminować wszystkich tłuszczów czy owoców.

Najwięcej korzyści może przynieść konsekwentne budowanie zdrowego wzorca żywienia: większy udział warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, ryb, orzechów i źródeł tłuszczów nienasyconych, przy jednoczesnym ograniczeniu nadmiaru kalorii, produktów wysokoprzetworzonych i cukrów dodanych.

Jeżeli występuje nadmierna masa ciała, jej stopniowa redukcja jest jednym z najważniejszych elementów terapii. Warto jednocześnie zadbać o aktywność fizyczną i leczenie współistniejących zaburzeń metabolicznych.

A przede wszystkim – nie czekaj, aż stłuszczenie wątroby zacznie dawać wyraźne objawy.

Zrób analizę stylu żywienia i poznaj dietę, która wspiera zdrowie wątroby.

Podczas konsultacji dietetycznej można przeanalizować Twój jadłospis, wyniki badań, masę ciała, aktywność fizyczną oraz choroby współistniejące, a następnie stworzyć indywidualny plan żywieniowy, który będzie możliwy do utrzymania na co dzień.

Nie potrzebujesz „detoksu”. Potrzebujesz strategii, którą możesz utrzymać.

Autorka: Marta Woźniak, dietetyk kliniczny, psychodietetyk

Bibliografia

1. European Association for the Study of the Liver, European Association for the Study of Diabetes, European Association for the Study of Obesity. EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). J Hepatol. 2024;81(3):492–542. PMID: 38851997.
2. Haigh L, Kirk C, El Gendy K, et al. The effectiveness and acceptability of Mediterranean diet and calorie restriction in non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD): A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2022;41(9):1913–1931. PMID: 35947894.
3. Kawaguchi T, Charlton M, Kawaguchi A, et al. Effects of Mediterranean Diet in Patients with Nonalcoholic Fatty Liver Disease: A Systematic Review, Meta-Analysis, and Meta-Regression Analysis of Randomized Controlled Trials. Semin Liver Dis. 2021;41(3):225–234. PMID: 34147036.
4. George ES, Reddy A, Nicoll AJ, et al. Impact of a Mediterranean diet on hepatic and metabolic outcomes in non-alcoholic fatty liver disease: The MEDINA randomised controlled trial. Liver Int. 2022;42(6):1308–1322. PMID: 35357066.
5. Papadaki A, et al. The effect of dietary patterns on non-alcoholic fatty liver disease diagnosed by biopsy or magnetic resonance in adults: a systematic review of randomised controlled trials. Metabolism. 2022;128:155136. PMID: 35032545.
6. Sangouni AA, Hassani Zadeh S, Mozaffari-Khosravi H, Hosseinzadeh M. Effect of Mediterranean diet on liver enzymes: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Br J Nutr. 2022;128(7):1231–1239. PMID: 34165054.
7. Dinu M, et al. Association between Non-Alcoholic Fatty Liver Disease and Mediterranean Lifestyle: A Systematic Review. 2022. PMID: 35010923.
8. Moszak M, Szulińska M, Walczak-Gałęzewska M, Bogdański P. Nutritional Approach Targeting Gut Microbiota in NAFLD-To Date. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(4):1616. PMID: 33567710.
9. Głuszyńska P, Lemancewicz D, Dzięcioł JB, Hady Razak Hady. Non-Alcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD) and Bariatric/Metabolic Surgery as Its Treatment Option: A Review. J Clin Med. 2021;10(24):5721. PMID: 34945016.
10. Wijarnpreecha K, et al. Effect of Coffee Consumption on Non-Alcoholic Fatty Liver Disease Incidence, Prevalence and Risk of Significant Liver Fibrosis: Systematic Review with Meta-Analysis of Observational Studies. Nutrients. 2021;13(9):3042. PMID: 34578919.
11. Musso G, et al. Coffee Consumption and Non-alcoholic Fatty Liver Disease: An Umbrella Review and a Systematic Review and Meta-analysis. 2021. PMID: 34966282.
12. AGA Clinical Practice Update. Lifestyle Modification Using Diet and Exercise to Achieve Weight Loss in the Management of Nonalcoholic Fatty Liver Disease: Expert Review. Gastroenterology. 2021;160(3):912–918. PMID: 33307021.
13. Fan JG, Xu XY, Yang RX, et al. Guideline for the Prevention and Treatment of Metabolic Dysfunction-associated Fatty Liver Disease (Version 2024). J Clin Transl Hepatol. 2024;12(11):955–974. PMID: 39544247.
14. Molina-Molina E, Krawczyk M, Stachowska E, et al. Non-Alcoholic Fatty Liver Disease in Non-Obese Individuals: Prevalence, Pathogenesis and Treatment. Clin Res Hepatol Gastroenterol. 2019;43(6):638–645. PMID: 31196707.
15. Clinical outcomes of non-alcoholic fatty liver disease: Polish-case control study. 2019. PMID: 31025557.
16. Clinical characteristics and risk factors of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease in lean patients: results of the Polish Gallstone Surgery Registry. 2025. PMID: 40904661.